top of page

TÂM BÌNH THƯỜNG TRƯỚC CUỘC SỐNG VÔ THƯỜNG

Updated: Mar 12

Cuộc sống vô thường nhưng ta lại cứ mong cầu thường hằng. Càng mong cầu ta lại càng thấy không những cuộc sống đổi thay, lòng người khó đoán, chính ta cũng sáng nắng - chiều mưa - trưa không rõ ràng. Ta buồn phiền vì chẳng có gì mãi mãi cả.


Cưỡng cầu vô ích, nỗ lực cũng không chống lại được, vậy cách nào để tâm ta bình thường trước cuộc sống vô thường?


Mời bạn cùng blog 3goc.vn nhận diện để chuyển hóa từ hận thù thành biết ơn hiểu rõ vô thường bạn nhé!




MỤC LỤC

  • Vô thường là gì?

  • 3 đặc tính của vô thường

  • Điều duy nhất không thay đổi là gì?

  • Tại sao ta đau khổ trước vô thường?

  • Hận thù vô thường

  • Biết ơn vô thường

  • Dùng trí tuệ để hiểu sâu sắc vô thường

  • Dùng lòng biết ơn để chấp nhận vô thường

  • Dùng tâm thế vững chãi để đối diện vô thường


Cây thay lá để xuân về hoa đua nở, đâm chồi nảy lộc.

Vạn vật trên đời cũng vậy, không có gì là mãi mãi.


1. ĐỜI LÀ VÔ THƯỜNG

Thời điểm bạn bắt đầu đọc tiêu đề này, có thể bạn chưa hiểu hoặc vẫn chưa rõ lắm về vô thường. Bạn vẫn còn cảm giác ghét bỏ, hận thù những thay đổi tiêu cực.

Nhưng đọc xong bài viết này bạn không những sẽ thấu hiểu mà còn bình thản, biết ơn trước vật đổi sao dời của vạn vật.

Đây chính là một biểu hiện của vô thường.

Đến đây bạn đã hình dung vô thường như thế nào chưa?


1.1 Vô thường là gì?


Thi sĩ Xuân Diệu có viết trong bài thơ vội vàng:

“Xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua

Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già

Mà xuân hết nghĩa là tôi cũng mất”

Để thể hiện sự hoảng hốt, lo âu, bất lực trước sự trôi chảy của thời gian tuyến tính một đi không trở lại. Điều thi sĩ sợ là tuổi trẻ nhanh đi, tuổi già mau tới bởi thời gian như một dòng chảy mà mỗi một khoảnh khắc trôi qua là mất đi vĩnh viễn.

Sự chảy trôi không ngừng nghỉ đó trong Phật giáo gọi là vô thường.


Vô thường là một trong ba chìa khóa quan trọng giúp ta mở ra cánh cửa của sự tự do - giải thoát (Bao gồm Vô thường, Khổ và Vô ngã).


Bám sát câu từ ta thấy:

Vô có nghĩa là không, không thật;

Thường có nghĩa là thường còn, bền vững;

Vô thường có nghĩa là không có gì bền vững, không có gì trường tồn, không có gì mãi mãi.

Vì vậy cuộc sống vô thường biểu thị rằng cuộc đời là một chuỗi sự thay đổi, biến động không ngừng từ trạng thái này sang trạng thái khác. Những biến đổi, dịch chuyển đó nằm ngoài sự kiểm soát của chúng ta.


Vô thường là sự biến đổi không ngừng nghỉ của thời gian mà mỗi khoảnh khắc trôi qua là mất đi vĩnh viễn
Vô thường là sự biến đổi không ngừng nghỉ của thời gian mà mỗi khoảnh khắc trôi qua là mất đi vĩnh viễn

1.2 3 đặc tính của vô thường


Hiểu vô thường là sự thay đổi, dịch chuyển, ta sẽ thấy vô thường có 3 đặc điểm rõ rệt như sau:


Đặc tính 1: Sự thay đổi diễn ra trên mọi đối tượng

Không một đối tượng nào vượt ra thoát khỏi sự vô thường. Bởi đó là quy luật bao trùm toàn bộ không gian - thời gian, những sự vật vô hình lẫn hữu hình.


Xét ở góc độ thời gian, sự thay đổi diễn ra ở tầm VĨ MÔ như thời gian kéo dài hàng nghìn năm, thời gian ngắn trong 1 năm với 4 mùa xuân - hạ - thu - đông; đến những thay đổi ở tầm VI MÔ như sự thay đổi diễn ra trong 1 ngày (bình minh - hoàng hôn), thậm chí bao gồm cả những biến chuyển rất nhỏ diễn ra chưa đầy một chớp mắt mà đạo Phật gọi là sát-na (đơn vị nhỏ nhất tính thời gian được ví như nhanh như một chớp mắt).


Xét ở góc độ không gian, sự thay bao trùm toàn bộ sự vật, hiện tượng có hình hài cực LỚN (vũ trụ, trái đất, núi cao, biển cả) đến những vật NHỎ li ti như vi trùng, hạt cát; thay đổi từ trong lòng đất đến bầu trời bao la, cả những vị trí mà con người chúng ta chưa hình dung được.


Vạn vật dù vô hình, bé nhỏ hay bao la, rộng lớn đều không thoát khỏi quy luật vô thường


Xét về mặt hình tướng, sự thay đổi không chỉ diễn ra trên bề mặt VẬT CHẤT (những thứ chúng ta có thể nhìn thấy bằng mắt thường) mà còn bao gồm cả phần Ý THỨC (thứ chúng ta không nhìn thấy được) như suy nghĩ, tư tưởng của con người và vạn vật.

Tóm lại, mọi sự vật có dấu hiệu hiện diện dưới hình dạng nào, thời điểm nào thì cũng đều nằm trong quy luật vô thường.


Đặc tính 2: Sự thay đổi phụ thuộc vào bản chất sự vật

Vì đặc điểm này nên thời gian diễn ra sự đổi thay trên từng sự vật có thể dài hoặc ngắn, nhanh hay chậm. Với những vô thường thể THÔ chúng ta có thể nhận biết rõ ràng thì thời gian thường kéo dài. Với những vô thường VI TẾ chúng ta không nhìn thấy được bằng mắt thường thì thời gian chuyển biến rất ngắn, thậm chí tính bằng khoảnh khắc.


Con người từ lúc sinh đến khi đi vào lòng đất diễn ra trong vài chục năm. Một bông hoa từ lúc chớm nở đến khi tàn chỉ kéo dài vài ngày hoặc một ngày. Nhưng có những quá trình sinh - diệt chỉ diễn ra ngắn ngủi đến mức ta không kịp nhận diện.

Các nhà khoa học chứng minh rằng các tế bào của chúng ta liên tục tái tạo. Trong một ngày có hàng triệu tế bào chết đi và thay thế bằng hàng triệu tế bào mới. Vậy là “chúng ta vẫn đang chết trong từng phút giây, ngay bây giờ đây, cái chết vẫn đang diễn ra trong từng phút mà ít khi chúng ta có mặt để nhận biết về nó, một sự luân hồi liên tục” (Nghệ )


Hiểu điều này thì chúng ta sẽ không còn phủ nhận sự thay đổi của những sự vật, hiện tượng mà ta không nhìn thấy bằng mắt thường nữa.


Đặc tính 3: Sự thay đổi diễn ra liên tục, không ngừng

Không diệt, không sinh, đừng sợ hãi

Thiền sư Thích Nhất Hạnh


Tất cả mọi thứ trong vũ trụ không tồn tại độc lập, vạn vật đều liên tục thay đổi, có sự tương tác, trao đổi, phụ thuộc, chuyển từ dạng này sang dạng khác.


Triết gia Heraclitus từng nói rằng “không ai tắm 2 lần trên 1 dòng sông” khẳng định rằng vạn vật chảy trôi liên tục. Bản thân chúng ta trong “tôi phút ấy” đã không còn giống nguyên vẹn “tôi phút này” rồi. Trong chưa đầy một chớp mắt thì tương lai đã biến thành hiện tại, hiện tại đã trở thành quá khứ, quá khứ gần dần lùi thành quá khứ xa, quá khứ xa trở thành quá khứ xa mãi mãi. Cứ liên tục, liên tục và liên tục trong dòng chảy của thời gian một đi không trở lại.


Không ai tắm 2 lần trên một dòng sông với hàm ý vạn vật trên thế giới luôn luôn vận động và không ngừng thay đổi, không có thứ gì tồn tại lâu hơn một khoảnh khắc
Không ai tắm 2 lần trên một dòng sông với hàm ý vạn vật trên thế giới luôn luôn vận động và không ngừng thay đổi, không có thứ gì tồn tại lâu hơn một khoảnh khắc

Ngẫm câu “đám mây không bao giờ chết” của Thiền sư Thích Nhất Hạnh mới càng rõ vạn vật biến chuyển linh động. Nhìn bằng mắt thường rõ ràng ta thấy đám mây tan rã. Nhìn sâu ta thấy đám mây chưa từng mất đi, mà đôi khi nó ẩn dưới hình tướng là những cơn mưa, đôi khi biến hóa thành hơi sương mỏng manh mờ ảo, rồi nhiều lúc hiện dưới hình tướng là dòng nước mát trong lành. Đó là một sự tiếp nối hiển nhiên, kỳ diệu và không ngừng của tạo hóa.


Đến đây bạn sẽ có cảm giác: nhìn vào đâu cũng thấy vô thường!


1.3 Điều duy nhất không thay đổi là gì?


“Ba cõi phù du mây thu bay.

Sinh tử khác nào vũ điệu say.

Chúng sinh mạng mỏng như chớp lóe,

Trôi nhanh như thác đổ non ghềnh

Kinh Phổ Diệu

4 giai đoạn của vô thường


Dù chúng ta có khám phá và nhận ra định luật Vô Thường này hay không thì nó vẫn cứ hiển nhiên tồn tại. Năm 624 TCN, đức Phật Thích Ca Mâu Ni trong cách nhìn nhận về thế giới quan, nhân sinh quan đã khám phá và thấu suốt định luật vô thường. Theo định luật này thì vạn vật trên đời trải qua 4 tiến trình: Thành (sinh ra, hình thành) – Trụ (tồn tại, hoạt động) – Hoại (hao mòn, lão hóa) – Không (tiêu hủy, mất đi) hay còn gọi cách khác là sinh – trụ – dị – diệt.


Một bông hoa bắt đầu nở là “sinh”, vẻ tươi đẹp tồn tại một thời gian ngắn là “trụ”, tiếp đến là sự thay đổi, chuyển qua héo úa là “dị”, và cuối cùng khô héo, tàn lụi gọi là “diệt”.


Một kiếp người cất tiếng khóc chào đời là “sinh”; sau đó không ngừng lớn lên, trưởng thành, khỏe mạnh là “trụ”; bước qua giai đoạn lão niên tóc bạc trắng tựa mây trời, da nhăn nheo, bước đi chậm chạp là “hoại”; cuối cùng nằm trong quan tài, trở về cát bụi là “không”. Thân và tâm của con người trong từng phút giây đều sinh và diệt liên tục.


Bốn tiến trình này diễn ra theo quy luật nên con người nhỏ bé không thể xoay chuyển, không thể đổi thay, không thể can thiệp, không thể chống lại.


Cũng giống như con người, vạn vật trên vũ trụ này đều phải trải qua 4 tiến trình sinh - trụ - dị - diệt
Cũng giống như con người, vạn vật trên vũ trụ này đều phải trải qua 4 tiến trình sinh - trụ - dị - diệt

Vô thường bao trùm mọi ngóc ngách cuộc sống


Quan sát, ta có thể tạm chia vô thường thành 3 mảng như sau:

  1. Thế sự vô thường: Bao gồm hoàn cảnh, xã hội, sự vật, tự nhiên xung quanh ta. Đó có thể là một cơn mưa bất chợt khiến ta khó chịu vì đang vội di chuyển trên đường; Là cơn cuồng phong khiến người người sợ hãi; Là bốn mùa xuân - hạ - thu - đông đến và đi không chờ không đợi. Là tất cả những việc đời vẫn diễn ra không phụ thuộc vào mong cầu của ta.

  2. Nhân sinh vô thường: Thể hiện kiếp sống con người với sinh -lão - bệnh - tử; những ly biệt - hợp tan. Ngày hôm nay ta sinh ra tràn trề nhựa sống nhưng cũng có lúc cơ thể ta ốm yếu, hao gầy. Ngày hôm nay ta trẻ khỏe nhưng ngày sau ta lão hóa với da nhăn nheo, xương cốt yếu ớt. Cuộc gặp gỡ nào rồi cũng chia ly, hội ngộ nào cũng đến giây phút xa cách. Sau tất cả ai rồi cũng phải đối diện với cuộc chia ly lớn nhất trong đời người: đó là cái chết

  3. Tâm vô thường: Thể hiện ở việc tâm ta luôn thay đổi, lúc vui lúc buồn, lúc mừng lúc giận, hỷ nộ ái ố. Hôm nay có thể buồn chán nhưng ngày mai có thể là ngày vui vẻ. Tốt hay xấu rốt cuộc cũng chỉ là cảm nhận của mỗi người.

Kiếp người giả tạm, ai ai cũng chịu sự tác động và chi phối của cả 3 vấn đề: thế sự vô thường, nhân sinh vô thường và tâm vô thường. Soi chiếu vào mọi sự vật đổi thay, ta thấy không sự vật nào không trải qua 4 giai đoạn sinh - trụ - dị - diệt. Giữa vũ trụ bao la, không điểm đầu và không điểm cuối, điều duy nhất không thay đổi đó chính là SỰ THAY ĐỔI


1.4 Tại sao ta đau khổ trước vô thường?


Vô thường là thứ nằm ngoài ta, không phụ thuộc vào sự cưỡng cầu, cũng chẳng chịu sự kiểm soát của ta, vậy sao nó tác động mạnh mẽ đến ta vậy? Quan sát đa chiều sẽ thấy trước mỗi một sự việc thì sự phản ứng của con người thật muôn hình muôn vẻ:

  • Cũng là hiện tượng đèn đỏ, kẻ dừng lại bức bối, người thì coi như vài phút nghỉ ngơi.

  • Cũng là mắc bệnh, kẻ cảm thấy cuộc đời bi đát, người bình thản nhắc mình cần chăm sóc và lưu ý hơn về sức khỏe.

  • Cũng là thất bại, kẻ gục ngã và sân hận, người trưởng thành và rút ra bài học xương máu cho mình.

  • Cũng là bị phụ tình, kẻ đau khổ đến muốn kết liễu cuộc đời, người sau những phút đớn đau thì lặng lẽ buông vì hiểu mình xứng đáng với chân tình chứ không phải phản bội.

Cuộc sống là dòng chảy không ngừng nghỉ còn chúng ta đến với thế giới này thì lại mong cầu sự ổn định theo ý muốn: gia đình ổn định, công việc ổn định, sức khỏe ổn định…Vì vậy khi mọi thứ dịch chuyển, lập tức khổ não, stress, bất an. Ta khó chịu vì không thích nghi với cái mới, tâm lập tức muốn sự bất ổn đó phải biến ngay lập tức. Càng phản đối dữ dội thì sự đau khổ càng sinh ra mãnh liệt.


Ta không biết rằng, càng phản đối dữ dội với cuộc sống thì sự đau khổ càng sinh ra mãnh liệt
Ta không biết rằng, càng phản đối dữ dội với cuộc sống thì sự đau khổ càng sinh ra mãnh liệt

Sự sướng - khổ không phải do vô thường mà do thái độ của ta. Ta cứ ngỡ mình là những dòng suy nghĩ miên man đang tồn tại. Nhưng thực tế đôi khi không giống với suy nghĩ, kinh nghiệm đôi khi không giống bản chất của vũ trụ. Khổ là do ta không hiểu về sự biến đổi của cuộc sống, cứ mãi ngoan cố không chấp nhận sự thật trước mắt mà lại ôm ấp quá khứ xưa cũ. Ta không hiểu rằng sự bất ổn mà ta nhìn thấy trong cuộc sống chính là sự sắp đặt hoàn hảo của nhân quả và chu kỳ sinh diệt của vũ trụ.

“Nguyên do của cái khổ không phải do vô thường mà là cái tri giác sai lầm của ta về sự vật: sự vật vô thường mà ta cứ cho chúng là thường nên ta khổ”

Thiền sư Thích Nhất Hạnh


2. VÔ THƯỜNG VÀ 2 VAI DIỄN BẤT THƯỜNG

Giống như chiếc đồng xu, cuộc sống vô thường cũng có mặt trái - phải, cũng chứa vai phản diện và chính diện đầy sinh động và phức tạp.

2.1 Hận thù vô thường


Những thay đổi theo hướng tiêu cực sẽ làm chúng ta mệt mỏi, buồn chán. Điều này cho ta thấy nhân vật phản diện này có 2 cánh tay rất khác biệt:

Cánh tay phải ưa thích những thay đổi tích cực khiến hiện tại tốt đẹp (hoặc níu giữ những hoàn cảnh tốt đẹp hiện tại) bằng thái độ yêu thích, sung sướng, bám chấp và THAM đắm vào những điều tốt đẹp:

  • Ta chìm đắm trong hạnh phúc đôi lứa và nghĩ rằng điều đó là mãi mãi. Để tình yêu b